Boto ng Bangsamoro

Ang unang regular parliamentary elections sa Bangsamoro Autonomous Region in Muslim Mindanao (BARMM) ay hindi basta ordinaryong halalan. Ito ang unang malaking pagsubok kung talagang nasa kamay na ng Bangsamoro ang kapangyarihang pumili ng mga lider na magtatanggol sa kanilang karapatan, kabuhayan at kinabukasan.

Noong Setyembre 14, halos 2.4 milyong botante ang inaasahang boboto para sa 80 miyembro ng Bangsamoro Parliament. Malaking bagay ito. Pero tandaan natin: hindi sapat na may pre­sinto, balota at mga kandidatong nakangiti sa tarpaulin. Ang tunay na sukatan ng halalan ay kung malaya ba talagang nakapili ang tao.

Kung may nananakot, bumibili ng boto, gumagamit ng dahas, nanggugulang sa proseso o humahadlang sa isang mamamayan na makaboto, hindi iyon demokrasya. Pandaraya iyon sa mismong karapatan ng tao.

Kaya dapat maging mapagmatyag ang COMELEC, mga election watchdog, civil society, mga partido, security forces at mismong mga botante. Anumang seryosong alegasyon ng vote-buying, intimidation, karahasan o manipulasyon ay kailangang idokumento, imbestigahan at aksyunan. Hindi puwedeng palampasin dahil lang “ganito na talaga ang eleksyon.”

Mahalaga rin ang presensya ng mga lokal at international election observers. Sila ang maaaring magsilbing dagdag na mata ng publiko upang makita kung maayos ang pagboto, pagbibilang, canvassing at proclamation.

Pero higit sa lahat, ang boto ng Bangsamoro ay dapat manati­ling boto ng Bangsamoro. Hindi boto ng makapangyarihang politiko. Hindi boto ng may pera. Hindi boto ng armadong grupo. At lalong hindi boto na binili kapalit ng kaunting pera, pagkain o pangako.

Dahil pagkatapos ng halalan, doon pa talaga magsisimula ang mas mabigat na laban.

Kaya bang bawasan ng bagong Parliament ang kahirapan? Kaya bang tugunan ang kawalan ng trabaho, hindi pagkakapantay-pantay at karahasan? Kaya bang gumawa ng gobyernong may pananagutan at hindi puro pangako?

Ang tunay na tagumpay ng Bangsamoro ay hindi makikita sa rami ng nanalong kandidato. Makikita ito kapag ang ordinaryong tao—lalo na ang mga nasa laylayan—ay nagsimulang makaramdam na ang awtonomiya ay may tunay na pakinabang sa kanilang buhay.

Ang boto ay hindi paninda. Ito ang boses ng bayan. At ang boses ng bayan, hindi dapat ninanakaw.

Disclaimer: Ang artikulong ito ay isang opinyon batay sa impormasyong ibinigay at hindi kumakatawan sa opisyal na posis­yon ng anumang ahensya, organisasyon o indibidwal.